Nhân sâm (NS) hiện có 3 loại được dùng ở Việt Nam [1, PubMed],
Họ: Araliaceae.
1. Sâm Châu Á (Panax ginseng, có tài liệu gọi Hồng sâm),
2. Sâm Hoa kỳ (Panax quinquefollium L., Bạch sâm),
3. Sâm K5 – Ngọc Linh (Panax vietnamensis Hà et Grushv).
Mục đích sử dụng gần giống nhau, tuy nhiên khác nhau về tính chất, hàm lượng hoạt chất và liều lượng tuỳ thể trạng người sử dụng.
Thuật ngữ: Panax, tiếng Hy lạp có nghĩa chữa lành tất cả (All healing, Panacea) và Shen – seng nghĩa là Man – root, vì củ có dạng giống người..
1. Công dụng theo YHCT:
NS là thuốc bổ Khí (Qi, energy), tăng chức năng hoạt động tất cả cơ quan trong cơ thể.
Sâm Hoa Kỳ: bổ âm suy và khí suy: vị ngọt, hơi đắng; tính mát, quy kinh Tâm – Phế – Thận [3].
Sâm Châu Á: bổ dương suy và khí suy, có vị ngọt, hơi đắng, tính ấm.
Khí là gì và khi nào cần bổ khí [3]:
Nguồn gốc: thứ nhất là thụ hưởng từ cha mẹ: bộ máy di truyền; thứ hai là từ thiên nhiên: thức ăn, nước, không khí.
Chức năng:
+ Làm ấm cơ thể: lưu thông tốt của máu động – tĩnh mạch, mao mạch, mạch bạch huyết,
+ Phòng bệnh: da, niêm mạc (nội mạc mạch máu, niêm mạc khí – phế quản, niêm mạc ống tiêu hoá), tế bào miễn dịch, bộ phận thải độc của cơ thể (gan, thận),
+ Chuyển hoá chất: hệ thống enzyme trong cơ thể, chuyển hoá chất đường đạm bột, dự trữ.
+ Vận chuyển: nước, chất dinh dưỡng, oxygen trong máu.
+ Bảo tồn cấu trúc và họat động của mô liên kết, cơ quan, bộ phận (không sa dãn, xuất huyết…).
Biểu hiện của Khí suy:
+ Tay chân lạnh, sợ lạnh, mệt mỏi kéo dài
+ Dễ bị cảm lạnh, sức đề kháng giảm
+ Thiếu oxy mạn tính, hen, COPD, khó thở khi gắng sức, buồn ngủ, khó tập trung,
+ Hội chứng rối loạn chuyển hoá (tăng acid uric, rối loạn lipid máu, tiền đái tháo đường, vòng bụng to), rối loạn tiêu hoá,
+ Sa dạ dày, sa bộ phận sinh dục, trĩ, suy dãn tĩnh mạch, thường xuyên có vết bầm máu…
2. Thành phần hoá học [1]:
Chứa Triterpene saponins khoảng 150 loại ginsenoside (chủ yếu Rg1 và Rb1 ginsenoside), polyacetylene, Sequiterpene, polysaccharide (có nhiều trong NS Hoa kỳ, peptidoglycans…Lượng ginsengnoside trong NS Châu á thấp hơn NS Hoa kỳ [1][2][3].
3. Tác dụng của NS [1, 2, PubMed]:
Trên nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng, NS được sử dụng phòng và điều trị một số loại bệnh sau:
Chống stress: tăng tính thích nghi (adaptogene) của cơ thể, tác động Hạ đồi – Tuyến yên – Tuyến thượng thận chống lại rối loạn bài tiết hormone và yếu tố gây viêm (inflammatory cytokines, đây là nguồn gốc của nhiều bệnh mạn tính không lây nhiễm).
Ổn định đường huyết: tác động trên tế bào β tuyến tuỵ, hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường,
Chống gốc tự do: ginsengnoside trong NS có vai trò antioxidant mạnh,
Hạn chế sự tăng sinh của tế bào ung bướu,
Tác dụng chống viêm, bảo vệ tế bào cơ tim,
Hỗ trợ điều trị rối loạn dương cương,
Điều biến hệ miễn dịch.
4. Lưu ý khi sử dụng:
Chọn loại NS tuỳ theo thể tạng của người sử dụng:
Sâm Châu Á: ưu tiên người có chuyển hoá cơ bản thấp (hàn): sợ lạnh, tay chân lạnh, không dung nạp khí hậu lạnh…(Nhược tuyến giáp, h/c thận hư nhiễm mỡ…),
Sâm mỹ: dùng tốt cho người có chuyển hoá cơ bản tăng (nhiệt): cảm giác nóng, không dung nạp nóng, khô miệng khát nước, tay chân ấm nóng, tiêu bón, tiểu vàng…(cường giáp, đái tháo đường, bệnh phổi do lao…).
5. Người bị tăng huyết áp (THA) có sử dụng NS không?
Nếu người THA có biểu biện của “khí suy” vẫn sử dụng được NS. Tuy nhiên, lưu ý tính “nóng và lạnh” của cơ thể. Bước đầu thăm dò trên 59 người tự nguyện tham gia sử dụng NS Wisconsin, sơ bộ cho thấy NS Wisconsin có tác dụng tốt cho người sử dụng như: cải thiện giấc ngủ, tăng thể lực, ổn định đường huyết, không gây tăng huyết áp ở những người được theo dõi, và chưa ghi nhận tác dụng ngoại ý.
6. Phản ứng ngoại ý:
Nhẹ và hiếm nhưng có thể xảy ra ở vài người mẫn cảm với NS, đặc biệt những người có nhiều bệnh đi kèm và giảm chức năng gan.

Lời kết:
NS có tác dụng phòng và hỗ trợ điều trị một số loại bệnh lý thường gặp, kể cả bệnh THA. Nhưng để phát huy tốt hiệu quả cần sử dụng sớm, đúng liều, thể trạng người sử dụng thích hợp. Vấn đề quan trọng nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và nhà cung cấp có uy tín.

Theo BS. Trần Văn Năm/Nguyên Phó Viện trưởng

Đây là bệnh mạn tính, dễ tái phát, người bệnh thường lệ thuộc vào thuốc kéo dài. Bệnh rất phổ biến, vài nghiên cứu cho biết khoảng 1/5 dân số người Mỹ (20%) từng bị trào ngược ít nhất 1 lần trong tuần, 4/5 (79%) người bị trào ngược xảy ra ban đêm, 75% (3/4) trong số họ bị rối loạn giấc ngủ và gần 40% bị ảnh hưởng việc làm trong ngày hôm sau.
Biểu hiện thường gặp của TNDD-TQ: 43 – 75% người bệnh không có triệu chứng, số còn lại thường có các biểu hiện sau:

Tai – mũi – họng, răng miệng:
Dị cảm, viêm – nóng rát hầu họng,
Đau tai và cổ, nuốt khó, hôi miệng, tăng tiết nước bọt
Mòn chân răng, viêm lợi,
ngưng thở lúc ngủ.
Hệ hô hấp (cần khám để loại trừ bệnh tại hệ hô hấp):

Ho khan, Khò khè giống như hen phế quản (co thắt phế quản do kích thích dây thần kinh phế vị, dịch vị gây viêm vùng hầu – thanh quản gây ho),
Ho mạn tính về đêm (chiếm 21 – 41%), ngồi lên giảm ho
Viêm phế quản
Vùng thanh – khí quản:
Loét dây thanh âm
U hạt
Sung huyết và phù nề vùng gian sụn phễu.
Các biểu hiện trên có thể xảy ra đồng thời với ợ nóng hoặc không. Nếu không điều trị chứng trào ngược có thể gây viêm, sẹo và hẹp thực quản, tổn thương tế bào thực quản lâu dài có thể bị ung thư thực quản.

Cần thay đổi lối sống để kiểm soát chứng TNDD-TQ:
Giảm cân (nếu thừa cân), ăn nên chia nhiều bửa nhỏ,
Bỏ thuốc lá, không lạm dụng rượu – bia, không uống nước đá,
Tránh hoặc ăn ít thức ăn thúc đẩy chứng trào ngược acid như: cà phê, nước ngọt có gaz, trái cây họ cam – quýt, xoài sống (vì có tính chua, nên cần ăn ít và không nên ăn lúc bụng rỗng), thức ăn chiên xào nhiều dầu béo, bánh nhiều bột – đường; thức ăn cay, hành – tỏi, cà chua; Chocolate: vì có chứa methylxanthine gây nhão cơ thắt dưới của thực quản,
Nên tăng cường rau xanh có ít rất ít chất béo và ít đường nên giúp giảm tiết acid: đậu, cải xoăn, khoai tây, rau có lá xanh đậm và dưa leo; ăn Nha đam (Lô hội) 15 – 20 g mỗi ngày từ 1 – 2 lần lúc đói: gọt bỏ vỏ xanh, rửa sạch chất đắng màu vàng,
Bổ sung ít Gừng vào bữa ăn: có thể dùng vài lát dạng tươi hoặc trà, có tác dụng chống viêm, diều hoà nhu động dạ dày.
Món Yến mạch buổi sáng: với hàm lượng chất xơ cao giúp chống acid dư trong dạ dày.
Biện pháp không dùng thuốc:
Xoa bóp – day ấn huyệt, châm cứu, hoặc dùng máy xung điện tác động trên các huyệt như sau (Hình minh hoạ bên dưới): Đản trung, Trung quản, KHí hải, Nội quan, Thần môn, Túc tam lý, Tam âm giao, Hành gian, Thái xung, Hãm cốc, Nội đình…mỗi ngày từ 1 đến 2 lần; day ấn mỗi huyệt từ 1 – 2 phút. Để có hiệu quả tốt cần có cảm giác tức đau nhẹ khi ấn day trên huyệt.
Thực hành Thiền định, thư giãn mỗi ngày,
Thở bụng với 4 giai đoạn giúp cải thiện đáng kể chứng TNDD-TQ:
Hít vào: chậm đều, tối đa, bụng căng, ngực nở,
Giữ hơi: tiếp tục hít vào, giữ căng các cơ lồng ngực, thanh quản mở (mặc dù không có không khí vào phổi bao nhiêu),
Thở ra: nhẹ nhàng, không kìm, không thúc,
Nghỉ: các cơ toàn thân thả lỏng, thư giãn.
(thời gian của của mỗi giai đoạn bằng nhau)



Dược liệu giúp cải thiện chứng GERD:
Bài thuốc: Việt cúc hoàn (Đan khê tâm pháp): tác dụng đều hoà co thắt cơ thắt thực quản và co bóp dạ dày. Có thể sử dụng ở dạng thuốc sắc mỗi ngày 1 thang hoặc 2 ngày/ 1 thang tuỳ mức độ nặng của bệnh. Thuốc có thể dùng dạng tán bột uống sau mỗi bữa ăn 30 phút.
Thương truật (12g), Hương phụ chế (12g), Xuyên khung (8g),
Thần khúc (12g), Sơn Chi tử (8g).
[Theo tài liệu cổ, bài thuốc có tác dụng điều trị 6 chứng uất (ứ đọng lại, không lưu thông): khí uất (Căng chướng ngực bụng, tức hông sườn) – Hoả uất (nóng sau xương ức, khô rát hầu họng, táo bón)– Đàm uất (người nặng nề, béo bệu, rối loạn lipid máu)– Thấp uất (đầy bụng, chậm tiêu, tiêu sống phân, tăng tiết nước bọt) – Huyết uất (đau cố định một điểm hay vùng ở bụng, ít thay đổi vị trí, đau nhói, tiêu phân đen, có dấu ứ huyết ở lưỡi) và Hàn uất (đầy chướng bụng tăng khi ăn thức ăn sống lạnh, sợ lạnh, tiêu phân không thành khuôn)].
Lưu ý: Khi sử dụng thuốc tân dược thời gian dài ngày cần được thầy thuốc theo dõi vì thuốc đặc trị như thuốc ức chế bơm proton (proton pomp inhibitor): esomeprazole (Nexium), lansoprazole), omeprazole, có nguy gãy cổ xương đùi, cổ tay, và đốt sống cao hơn những người không sử dụng nhóm thuốc này [Theo tổ chức FDA (the Food and Drug Administration) khuyến cáo năm 2010].
Tóm lại: chứng GERD thường mạn tính, cần theo dõi lâu dài, đôi khi gây chán nản cả người bệnh lẫn thầy thuốc. Do đó, ngoài giai đoạn cấp tính cần tác dụng nhanh của thuốc tân dược. Khi bệnh giảm hoặc ổn định, nên kết hợp với thay đổi lối sống và tận dụng liệu pháp không dùng thuốc cũng như thuốc từ thiên nhiên để hạn chế các tác dụng không mong muốn của thuốc tân dược.

Theo BS. Trần Văn Năm – Nguyên Phó Viện trưởng